Khử trùng bằng ánh nắng (Solar Water Disinfection (SODIS)) là gì?

Khử trùng bằng ánh nắng (SODIS) là phương pháp dùng chai nhựa PET trong và ánh nắng mặt trời để diệt vi sinh vật, giúp bạn có nước uống an toàn.

Trong các tình huống sinh tồn hoặc những chuyến đi dài ngày trong tự nhiên, việc tìm được nguồn nước sạch là ưu tiên hàng đầu. Nước từ suối, sông, hồ trong tự nhiên có thể chứa vi khuẩn, virus và các động vật nguyên sinh gây bệnh nguy hiểm. Khử trùng bằng ánh nắng (Solar Water Disinfection (SODIS)) là một kỹ năng bushcraft cơ bản, giúp bạn xử lý nước một cách hiệu quả chỉ với những vật dụng đơn giản. Đây là phương pháp của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị để xử lý nước uống tại các hộ gia đình và trong các tình huống khẩn cấp. Kỹ năng này không đòi hỏi các thiết bị lọc nước chuyên dụng, giúp bạn giảm trọng lượng hành lý và tăng khả năng ứng phó khi gặp sự cố.

SODIS hoạt động dựa trên sự kết hợp của hai yếu tố từ ánh nắng mặt trời để tiêu diệt các vi sinh vật gây bệnh trong nước.

• Bức xạ tia cực tím A (UVA) trong ánh sáng mặt trời phản ứng với oxy hòa tan trong nước và tạo ra các gốc oxy hóa. Các gốc này phá hủy cấu trúc DNA của vi khuẩn, virus và động vật nguyên sinh, làm chúng mất khả năng sinh sản và gây bệnh.
• Bức xạ hồng ngoại (nhiệt) từ mặt trời làm nóng nước. Khi nhiệt độ nước đạt trên 50°C, quá trình khử trùng được đẩy nhanh đáng kể. Sự kết hợp giữa tia UVA và nhiệt tạo ra một hiệu ứng hiệp đồng, tiêu diệt mầm bệnh hiệu quả hơn.

Quy trình thực hiện SODIS đòi hỏi sự cẩn thận để đảm bảo nước được khử trùng hoàn toàn và an toàn để uống.

Bước 1: Chọn vật chứa phù hợp

Bạn cần sử dụng chai nhựa PET (Polyethylene terephthalate) trong suốt, không màu. Nhựa PET cho phép tia UVA xuyên qua hiệu quả. Tránh dùng chai thủy tinh vì chúng có thể chặn một phần tia UVA. Không dùng chai nhựa màu hoặc chai đã cũ, trầy xước nhiều vì chúng làm giảm hiệu quả của ánh nắng. Dung tích chai lý tưởng là dưới 2 lít để nhiệt và tia UVA có thể xuyên sâu vào toàn bộ khối nước.

Bước 2: Chuẩn bị nguồn nước

Phương pháp SODIS chỉ hiệu quả với nước trong. Nếu nước nguồn bị đục bởi bùn đất hay cặn bẩn, bạn phải lọc sơ bộ trước. Trong một chuyến đi rừng ở Pù Luông, bạn có thể dùng một chiếc khăn rằn hoặc áo thun sạch để lọc nước suối, loại bỏ các hạt cặn lơ lửng. Nước sau khi lọc phải đủ trong để bạn có thể nhìn rõ chữ viết qua chai.

Bước 3: Phơi nắng

Đổ nước đã lọc vào chai, chừa lại khoảng một phần tư không khí rồi đóng chặt nắp. Lắc mạnh chai trong khoảng 20 giây để oxy hòa tan vào nước, giúp tăng hiệu quả của tia UVA. Đặt chai nằm ngang dưới ánh nắng trực tiếp. Vị trí nằm ngang giúp tối đa hóa diện tích bề mặt tiếp xúc với ánh nắng.

• Vào ngày nắng đẹp, trời quang: Phơi chai trong ít nhất 6 tiếng.
• Vào ngày có mây che phủ trên 50%: Bạn cần phơi chai trong 2 ngày liên tục.

Bước 4: Sử dụng và bảo quản

Sau khi phơi đủ thời gian, nước đã an toàn để uống. Bạn nên để nước nguội bớt trước khi dùng. Tốt nhất là uống trực tiếp từ chai đã phơi để tránh tái nhiễm khuẩn từ các vật chứa khác. Nước đã xử lý bằng SODIS nên được sử dụng trong vòng 24 giờ.

SODIS là một kỹ năng hữu ích, nhưng bạn cần hiểu rõ các mặt mạnh và hạn chế của nó để áp dụng đúng cách.

Ưu điểm

• Chi phí thấp: Bạn chỉ cần một chai nhựa PET và ánh nắng mặt trời, không tốn nhiên liệu hay hóa chất.
• Đơn giản: Quy trình dễ thực hiện, không đòi hỏi kỹ thuật phức tạp hay thiết bị chuyên dụng.
• Thân thiện môi trường: Phương pháp này không tạo ra chất thải độc hại và tận dụng nguồn năng lượng tái tạo.
• Hiệu quả: SODIS đã được chứng minh có khả năng tiêu diệt phần lớn các vi sinh vật gây bệnh phổ biến như E.coli, Giardia, Cryptosporidium.

Nhược điểm

• Phụ thuộc thời tiết: Không thể thực hiện vào những ngày mưa hoặc trời u ám kéo dài.
• Tốn thời gian: Quá trình cần ít nhất 6 tiếng, không phù hợp cho các tình huống cần nước gấp.
• Giới hạn về khối lượng: Mỗi lần chỉ xử lý được một lượng nước nhỏ, không đủ cho nhóm đông người.
• Không loại bỏ hóa chất: SODIS không thể loại bỏ các chất độc hóa học, thuốc trừ sâu hay kim loại nặng hòa tan trong nước.

Là người yêu thiên nhiên, việc áp dụng các kỹ năng sinh tồn phải đi đôi với trách nhiệm bảo vệ môi trường.

• Lấy nước có ý thức: Luôn lấy nước từ các nguồn chảy và tránh làm xáo trộn, gây đục khu vực bờ suối, bờ sông.
• Không để lại rác: Luôn mang theo chai nhựa và mọi rác thải khác của bạn ra khỏi khu vực tự nhiên. Nguyên tắc "Leave No Trace" (Không để lại dấu vết) là kim chỉ nam.
• Bảo vệ hệ sinh thái: Tránh các hoạt động gây ảnh hưởng đến đời sống của động thực vật quanh nguồn nước.

SODIS là một ví dụ điển hình về kỹ năng sinh tồn bền vững. Nó cho phép bạn tồn tại trong tự nhiên mà không cần đốt nhiên liệu hay dùng hóa chất, giảm thiểu tác động đến môi trường. Đây là kỹ năng mà mọi người tham gia các hoạt động bushcraft cần nắm vững, thể hiện sự tôn trọng đối với thiên nhiên.

Tôi có thể dùng chai thủy tinh để thực hiện SODIS không?

Bạn không nên dùng chai thủy tinh vì vật liệu này cản phần lớn tia UVA cần thiết cho quá trình khử trùng.

SODIS có hoạt động với nước đục không?

Phương pháp này không hiệu quả với nước đục vì các hạt cặn sẽ ngăn ánh nắng xuyên qua và bảo vệ vi sinh vật.

Thời gian phơi nắng 6 tiếng có đủ để diệt mọi mầm bệnh không?

Trong điều kiện nắng tốt, 6 tiếng là đủ để tiêu diệt phần lớn vi khuẩn, virus và động vật nguyên sinh gây bệnh đường ruột.

Dù SODIS là một phương pháp hiệu quả trong nhiều trường hợp, việc trang bị các thiết bị lọc chuyên dụng vẫn là lựa chọn an toàn và đáng tin cậy hơn cho các chuyến đi của bạn. Xem các sản phẩm bình nước và bộ lọc nước tại WeTrek.vn.