Nhận diện cây rừng (Tree Identification) là gì?

Nhận diện cây rừng là kỹ năng xác định loài cây qua lá, vỏ, hoa, quả để chọn điểm trại, tìm vật liệu và định hướng an toàn khi đi dã ngoại, sinh tồn.

Nhận diện cây rừng là một kỹ năng nền tảng trong các hoạt động ngoài trời. Nó không phải kiến thức thực vật học cao siêu. Nó là công cụ thực tế giúp bạn tương tác với môi trường một cách an toàn và hiệu quả. Kỹ năng này ảnh hưởng trực tiếp đến sự an toàn, thoải mái và thành công của chuyến đi.

Trong bushcraft, việc hiểu về các loài cây giúp bạn:

• An toàn: Tránh xa các loại cây độc gây dị ứng hoặc ngộ độc. Ví dụ, nhận biết được cây sơn để không chạm vào nhựa của nó khi di chuyển trong rừng Cúc Phương.
• Dựng trại: Chọn được những cây chắc chắn để giăng võng hoặc tarp. Bạn cũng biết loại cây nào có cành giòn, dễ gãy gây nguy hiểm (widowmaker) để tránh dựng lều bên dưới.
• Nhóm lửa: Tìm đúng loại gỗ khô, mục hoặc cây có nhiều nhựa như thông để làm mồi nhóm lửa và duy trì ngọn lửa. Gỗ thông ở Đà Lạt là một ví dụ điển hình.
• Tìm vật liệu: Xác định loại cây có gỗ dẻo dai để làm cọc lều, khung shelter hoặc các dụng cụ đơn giản. Tre, luồng là vật liệu tuyệt vời cho các công trình tạm.
• Định hướng: Sử dụng các cây đặc biệt, cây cổ thụ làm cột mốc tự nhiên để ghi nhớ đường đi.

Bạn không cần phải nhớ hàng trăm loài cây. Bạn chỉ cần tập trung vào các đặc điểm chính để phân biệt những loại cây hữu ích và nguy hiểm trong khu vực bạn hoạt động.

Quan sát Lá cây (Leaf)

Lá là một trong những đặc điểm dễ nhận biết nhất. Bạn cần chú ý đến hình dạng, cách sắp xếp và mép lá.

• Hình dạng: Lá hình kim (cây thông), hình tim (cây bồ đề), hay chia thùy (lá phong trên các vùng núi cao phía Bắc).
• Cách sắp xếp: Lá mọc đối xứng qua cành, mọc so le, hay mọc thành chùm.
• Mép lá: Mép lá trơn nhẵn, có răng cưa, hay lượn sóng.

Kiểm tra Vỏ cây (Bark)

Vỏ cây là đặc điểm nhận dạng hữu ích quanh năm, ngay cả khi cây rụng lá. Hãy quan sát kết cấu và màu sắc của vỏ.

• Kết cấu: Vỏ nhẵn bóng (cây ổi), xù xì và nứt nẻ theo chiều dọc (cây phượng), hay bong ra thành từng mảng (cây bạch đàn).
• Màu sắc: Vỏ có màu nâu sẫm, xám trắng, hay xanh rêu.

Xem xét Hoa, Quả và Hạt (Flower, Fruit, and Seed)

Đây là những dấu hiệu rõ ràng nhất nhưng chúng chỉ xuất hiện theo mùa. Khi có hoa hoặc quả, việc nhận diện trở nên đơn giản hơn. Ví dụ, hoa ban trắng vào tháng 3 ở Điện Biên hay những quả sim tím trên các đồi trọc miền trung du là những đặc điểm không thể nhầm lẫn.

Chú ý đến Hình dáng tổng thể và Môi trường sống (Overall Shape and Habitat)

Hình dáng cây và nơi nó sinh trưởng cũng cung cấp nhiều thông tin. Cây mọc thẳng tắp hay có nhiều cành cong queo? Cây thường mọc đơn độc hay thành quần thể? Cây ưa sống ở ven suối, trên núi đá vôi, hay trong rừng ngập mặn? Cây đước với bộ rễ đặc trưng là một ví dụ cho việc nhận diện dựa vào môi trường sống tại Cần Giờ.

Khi đi rừng tại Việt Nam, kỹ năng nhận diện cây rừng giúp bạn đưa ra quyết định tốt hơn.

Khi chọn điểm cắm trại, hãy quan sát các cây xung quanh. Tránh dựng lều dưới những cây khô mục hoặc những loài cây được biết là có cành giòn, dễ gãy khi có gió lớn. Việc nhận biết được cây tràm giúp bạn tìm được nguồn củi tốt để nhóm lửa ven biển.

Tuân thủ nguyên tắc Leave No Trace (Không để lại dấu vết). Kỹ năng nhận diện cây giúp bạn chỉ thu nhặt những cành cây khô đã rơi rụng làm củi. Bạn tuyệt đối không chặt hạ cây xanh. Việc hiểu biết về hệ sinh thái cũng giúp bạn tôn trọng tự nhiên hơn, không làm tổn hại đến môi trường sống của các loài thực vật.

Những loại cây cần tránh

An toàn là ưu tiên hàng đầu. Bạn cần học cách nhận biết một số loại cây độc phổ biến để phòng tránh.

• Cây sơn: Gây dị ứng, mẩn ngứa nghiêm trọng khi tiếp xúc với nhựa cây.
• Cây lá ngón: Một trong những loại cây độc nhất, tuyệt đối không được ăn bất kỳ bộ phận nào của nó.
• Cây trúc đào: Toàn thân đều chứa chất độc.

Nguyên tắc vàng là: Khi không chắc chắn 100%, đừng chạm vào, đốt hoặc ăn bất kỳ loại cây lạ nào.

Công nghệ và kiến thức địa phương là hai nguồn hỗ trợ đắc lực.

• Ứng dụng di động: Các ứng dụng như PlantNet hay iNaturalist giúp bạn nhận diện cây qua hình ảnh. Chúng là công cụ tham khảo hữu ích nhưng cần có điện thoại và kết nối mạng hoặc dữ liệu ngoại tuyến.
• Sách hướng dẫn thực địa (Field Guide): Một cuốn sách nhỏ về các loài cây phổ biến tại Việt Nam là người bạn đồng hành đáng tin cậy, không phụ thuộc vào pin.
• Người dân địa phương: Đây là nguồn kiến thức sống động và chính xác nhất. Hãy hỏi thăm người dẫn đường hoặc người dân bản địa về công dụng và tên gọi của các loài cây trong vùng.

Kỹ năng nhận diện cây rừng được xây dựng qua thời gian và kinh nghiệm. Hãy bắt đầu quan sát, học hỏi và thực hành trong mỗi chuyến đi. Để chuẩn bị cho các kỹ năng bushcraft, bạn có thể xem các mẫu dao đi rừng chuyên dụng tại WeTrek.vn.

Làm sao để bắt đầu học nhận diện cây rừng?

Bạn hãy bắt đầu bằng việc nhận diện các loại cây phổ biến quanh khu vực bạn sống hoặc thường đi trekking.

Có cần thiết phải biết tên khoa học của cây không?

Không, bạn chỉ cần nhận biết được đặc điểm và công dụng của chúng cho mục đích sinh tồn.

Ứng dụng nhận diện cây có chính xác tuyệt đối không?

Không, ứng dụng chỉ là công cụ tham khảo và bạn nên kết hợp với kiến thức thực địa.