Nhật ký loài (Species Log) là gì?

Nhật ký loài (Species Log) là một bản ghi chép cá nhân về các loài động vật, thực vật hoang dã mà bạn nhìn thấy và nhận dạng được trong các chuyến đi khám phá thiên nhiên. Đây không phải là một tài liệu khoa học phức tạp. Nó là công cụ để bạn ghi lại những khoảnh khắc gặp gỡ, quan sát và tìm hiểu về hệ sinh thái xung quanh. Mỗi ghi chép là một câu chuyện nhỏ, một mảnh ghép tạo nên bức tranh toàn cảnh về hành trình của bạn.

Một mục ghi trong nhật ký thường bao gồm các thông tin cơ bản như tên loài, địa điểm, thời gian quan sát, và những mô tả ngắn gọn về hành vi hoặc đặc điểm nổi bật. Việc này giúp bạn hệ thống hóa những gì mình đã thấy, biến trải nghiệm thoáng qua thành kiến thức hữu ích.

Duy trì một cuốn nhật ký loài mang lại nhiều giá trị thiết thực cho người yêu thiên nhiên. Nó không chỉ làm phong phú thêm chuyến đi mà còn rèn luyện cho bạn những kỹ năng quan trọng.

Tăng cường khả năng quan sát

Khi bạn có mục tiêu ghi chép, bạn sẽ học cách chú ý đến những chi tiết nhỏ nhất. Bạn sẽ để ý đến màu sắc của một con chim, hình dạng chiếc lá, hay tiếng kêu của một loài động vật ẩn mình. Quá trình này rèn luyện sự tập trung và giúp bạn hiện diện trọn vẹn hơn với môi trường xung quanh.

Xây dựng kiến thức thực địa

Mỗi lần ghi chép là một cơ hội học hỏi. Bạn sẽ tìm hiểu tên các loài, đặc điểm sống của chúng, và mối liên kết trong hệ sinh thái. Ví dụ, bạn sẽ nhận ra một số loài chim chỉ xuất hiện gần các cây sung chín ở Vườn quốc gia Cát Tiên, hoặc loài Voọc mông trắng thường kiếm ăn trên vách núi đá vôi ở Cúc Phương vào buổi sáng.

Lưu giữ kỷ niệm sống động

Những bức ảnh rất tuyệt, nhưng một cuốn nhật ký loài còn ghi lại cả bối cảnh và cảm xúc. Nhiều năm sau, khi đọc lại, bạn sẽ nhớ chính xác khoảnh khắc nhìn thấy một đàn cò trắng bay về tổ trong hoàng hôn ở Vườn quốc gia Tràm Chim, hay cảm giác hồi hộp khi phát hiện dấu chân của một loài thú lớn trên đường mòn.

Đóng góp cho khoa học công dân

Dữ liệu bạn thu thập được có thể trở nên giá trị. Khi chia sẻ những quan sát của mình lên các nền tảng như iNaturalist hay eBird, bạn đang góp phần vào một kho dữ liệu lớn. Các nhà khoa học và nhà bảo tồn sử dụng thông tin này để theo dõi sự phân bố của các loài và hoạch định chính sách bảo vệ thiên nhiên.

Bắt đầu một cuốn nhật ký loài rất đơn giản. Bạn không cần thiết bị đắt tiền, chỉ cần sự kiên nhẫn và một phương pháp ghi chép phù hợp với bản thân.

Chọn công cụ ghi chép

• Sổ tay và bút: Phương pháp truyền thống này đáng tin cậy trong mọi điều kiện, không phụ thuộc vào pin. Một cuốn sổ tay chống nước là lựa chọn lý tưởng cho các chuyến đi rừng hay sông nước.

• Ứng dụng di động: Các ứng dụng như iNaturalist cho phép bạn chụp ảnh, định vị GPS tự động và nhận gợi ý nhận dạng loài. Đây là công cụ hiện đại và tiện lợi.

• Ghi chú bằng giọng nói: Khi tay bạn bận rộn hoặc điều kiện ánh sáng kém, việc ghi âm lại những quan sát giúp bạn không bỏ lỡ thông tin.

Những thông tin cần ghi lại

• Tên loài: Ghi lại tên phổ thông và tên khoa học nếu bạn biết. Nếu không, hãy mô tả chi tiết hoặc vẽ lại để tra cứu sau.

• Địa điểm và thời gian: Ghi rõ địa điểm (ví dụ: đường mòn ven suối, Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà) và thời gian quan sát trong ngày.

• Mô tả: Ghi lại các đặc điểm nhận dạng chính như kích thước, màu sắc, hình dáng, tiếng kêu.

• Hành vi: Ghi lại những gì loài đó đang làm, ví dụ như kiếm ăn, bay lượn, làm tổ, hay tương tác với các cá thể khác.

• Môi trường sống: Mô tả ngắn gọn về nơi bạn tìm thấy loài đó, ví dụ như trên cây cao, dưới tán lá mục, hay trong rạn san hô.

Việt Nam với hệ sinh thái đa dạng là một địa điểm tuyệt vời để bạn thực hành ghi chép nhật ký loài.

Khi đi trekking đêm tại Vườn quốc gia Cúc Phương, bạn có thể ghi lại: "20:30, gần cây đại thụ. Phát hiện một cá thể Cầy vòi hương (Common Palm Civet). Kích thước nhỏ, lông xám đốm đen, di chuyển nhanh trên cành cây. Mắt phản quang sáng khi chiếu đèn pin."

Trong một chuyến birdwatching tại Vườn quốc gia Tràm Chim, Đồng Tháp, ghi chép của bạn có thể là: "7:15, đài quan sát. Quan sát được một đàn Sếu đầu đỏ (Sarus Crane) khoảng 5 cá thể đang tìm ăn ở bãi năng. Chúng đi lại chậm rãi, có những vũ điệu giao tiếp đặc trưng."

Khi lặn biển ở Côn Đảo, bạn có thể ghi: "10:00, Hòn Bảy Cạnh. Thấy một cá thể Rùa xanh (Green Sea Turtle) đang ăn rong biển ở độ sâu khoảng 5 mét. Kích thước mai ước tính 80cm."

Tôi không biết tên loài thì ghi chép thế nào?

Bạn hãy chụp ảnh, vẽ lại hoặc mô tả chi tiết các đặc điểm nhận dạng để tra cứu thông tin sau chuyến đi.

Tôi cần thiết bị chuyên dụng gì để bắt đầu?

Bạn chỉ cần một cuốn sổ tay, bút và sự quan sát tỉ mỉ để bắt đầu ghi chép nhật ký loài.

Nhật ký loài có giúp ích cho hoạt động bảo tồn không?

Có, dữ liệu của bạn khi chia sẻ trên các nền tảng khoa học công dân sẽ hỗ trợ các nhà nghiên cứu theo dõi đa dạng sinh học.