Bắc từ (Magnetic North) là gì?

Bắc từ là hướng mà kim nam châm của la bàn chỉ tới. Đây không phải là một điểm cố định. Nó dịch chuyển dựa trên sự thay đổi trong lõi sắt nóng chảy của Trái Đất. Khi bạn dùng la bàn, mũi kim chỉ về hướng Bắc từ, không phải Cực Bắc địa lý.

Hiểu rõ Bắc từ là kỹ năng nền tảng cho mọi hoạt động điều hướng ngoài trời. Đối với các môn thể thao dưới nước như chèo thuyền kayak hay SUP, nó giúp bạn xác định phương hướng chính xác trên những vùng nước rộng lớn không có điểm mốc rõ ràng.

Sử dụng Bắc từ qua la bàn mang lại sự an toàn và tự chủ trong các chuyến đi, đặc biệt ở những vùng nước xa lạ hoặc điều kiện thời tiết thay đổi.

• Định hướng trên vùng nước rộng: Khi bạn chèo kayak giữa Vịnh Hạ Long hay Vịnh Lan Hạ, các hòn đảo đá vôi trông khá giống nhau. La bàn giúp bạn giữ đúng hướng đi đã định, tránh đi lạc vào các luồng lạch không quen thuộc.

• An toàn khi thời tiết xấu: Sương mù có thể xuất hiện đột ngột trên các hồ lớn như Hồ Ba Bể hoặc khi bạn chèo packraft trên sông Nho Quế. Tầm nhìn bị hạn chế khiến việc xác định phương hướng bằng mắt thường trở nên bất khả thi. La bàn và bản đồ trở thành công cụ cứu cánh để bạn tìm đường về bờ an toàn.

• Lập kế hoạch và đi theo lộ trình: Trước chuyến đi, bạn vạch sẵn một lộ trình trên bản đồ. La bàn giúp bạn đi theo đúng lộ trình đó trên thực tế, đảm bảo bạn đến đúng các điểm cắm trại hoặc nghỉ ngơi dự kiến, đặc biệt trong các chuyến đi dài ngày.

Hiểu sự khác biệt giữa hai khái niệm này là chìa khóa để điều hướng chính xác.

Bắc thực (True North) là hướng đến Cực Bắc địa lý của Trái Đất. Đây là một điểm cố định, là nơi tất cả các kinh tuyến hội tụ. Hầu hết bản đồ địa hình và hải đồ đều được vẽ dựa trên Bắc thực.

Bắc từ (Magnetic North) là hướng đến Cực Bắc từ của Trái Đất. Điểm này luôn dịch chuyển. La bàn của bạn luôn chỉ về hướng này.

Góc tạo bởi hướng Bắc thực và Bắc từ tại một vị trí cụ thể được gọi là Độ lệch từ (Magnetic Declination). Giá trị này thay đổi tùy thuộc vào vị trí của bạn trên Trái Đất và thay đổi theo thời gian. Thông tin về độ lệch từ thường được ghi chú trên các bản đồ địa hình chuyên dụng.

Để áp dụng Bắc từ vào việc định hướng, bạn cần một la bàn, một bản đồ của khu vực và biết giá trị độ lệch từ tại đó.

Chuẩn bị trước chuyến đi

Bạn cần chuẩn bị một bản đồ giấy không thấm nước của khu vực dự định chèo thuyền, ví dụ hải đồ vùng biển Phú Quốc hoặc bản đồ Vườn Quốc gia Cát Bà. Tìm thông tin về độ lệch từ được in trên bản đồ. Tại Việt Nam, độ lệch từ rất nhỏ, thường dưới 2 độ về phía Tây.

Xác định hướng đi

Giả sử bạn đang chèo SUP ở khu vực hồ Tà Đùng và muốn đến một hòn đảo nhỏ phía trước. Bạn hướng la bàn về phía hòn đảo để lấy số đo góc, gọi là phương vị từ (magnetic bearing). Con số này là hướng đi của bạn theo Bắc từ.

Điều chỉnh Độ lệch từ

Để đối chiếu hướng đi trên la bàn với bản đồ, bạn cần chuyển đổi phương vị từ thành phương vị thực (true bearing).

• Nếu độ lệch từ là về phía Tây (West declination), bạn trừ giá trị độ lệch khỏi số đo trên la bàn.

• Nếu độ lệch từ là về phía Đông (East declination), bạn cộng giá trị độ lệch vào số đo trên la bàn.

Ví dụ: Độ lệch từ tại khu vực là 1 độ Tây. Phương vị từ bạn đo được là 85 độ. Phương vị thực để vẽ lên bản đồ sẽ là 85 - 1 = 84 độ. Việc điều chỉnh này đảm bảo bạn đi theo đúng đường thẳng trên bản đồ.

Kỹ năng định hướng tốt giúp bạn bảo vệ môi trường. Việc đi theo đúng lộ trình đã vạch sẵn giúp tránh xâm nhập vào các khu vực nhạy cảm. Ví dụ, khi chèo kayak ở Côn Đảo, việc định hướng chính xác giúp bạn tránh xa các rạn san hô đang được bảo tồn hoặc các khu vực chim biển làm tổ. Lập kế hoạch tốt cũng giảm thiểu rủi ro bị lạc, hạn chế các tác động tiêu cực không đáng có lên hệ sinh thái tự nhiên.

Tôi có cần biết về Bắc từ nếu đã có GPS không?

Có, vì thiết bị điện tử có thể hết pin hoặc hỏng, la bàn là công cụ dự phòng đáng tin cậy.

Độ lệch từ ở Việt Nam có lớn không?

Độ lệch từ ở Việt Nam khá nhỏ, thường dưới 2 độ, nhưng vẫn cần điều chỉnh để định hướng chính xác trên quãng đường dài.

Xem các mẫu la bàn và thiết bị định vị chuyên dụng cho hoạt động ngoài trời tại WeTrek.vn.